در ماده ۴ قانون مذبور آمده است: «استفاده از وسایل نقلیه موتوری که بیش از حد مجاز مقرر دود و آلوده کننده های دیگر وارد هوای آزاد نمایند ممنوع است.» در ماده ۱۴ نیز چنین عنوان شده است: «فعالیت کارخانهها و کارگاههای جدیدی که ضوابط و معیارهای موضوع ماده ۱۲ را رعایت ننمایند و همچنین فعالیت و بهرهبرداری از کارخانهها و کارگاهها و نیروگاههایی که بیش از حد مجاز موجبات آلودگی هوا را فراهم آورند ممنوع است». و ماده ۲۲ نیز مقرر میدارد که: «پخش و انتشار هر نوع مواد آلوده کننده هوا بیش از حد مجاز از منابع تجاری، خانگی، و متفرقه در هوای آزاد ممنوع است». همچنین، در ماده ۲۴ آمده است، «سوزاندن و انباشتن زبالههای شهری و خانگی و هر گونه نخاله در معابر عمومی و فضای باز ممنوع است.»[۹۲]
بند اول :نگاهی به قانون نحوه جلوگیری از آلودگی هوا
در تبصره دو ماده ۶۸۸ قانون مجازات اسلامی، آلودگی محیط زیست اینگونه تعریف شده است: “عبارت است از پخش یا آمیختن مواد خارجی به آب یا هوا یا خاک یا زمین به میزانی که کیفیت فیزیکی، شیمیایی یا بیولوژیک آن را به طوری که به حال انسان یا سایر موجودات زنده یا گیاهان یا آثار یا ابنیه مضر باشد تغییر دهد.”اولین قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست در ۱۳۵۳ تصویب شده و به موجب آن سازمان حفاظت محیط زیست تشکیل گشته است. بعدا در سال ۱۳۷۴ قانون نحوه جلوگیری از آلودگی هوا تصویب شده که به موجب ماده ۳ آن منابع آلوده کننده هوا به سه دسته وسایل نقلیه موتوری، کارخانهها و کارگاهها و نیروگاهها، منابع تجاری و خانگی و منابع متفرقه تقسیم شدهاند. برای مبارزه با آلودگی هوا علاوه بر سازمان حفاظت محیط زیست حسب مورد شهرداریها، وزارتخانههای صنایع، معادن و فلزات، کشاورزی و جهاد سازندگی وظایفی بر عهده گرفتهاند و احداث نیروگاهها، پالایشگاهها، کارخانهها پتروشیمی، کارخانههای صنایع نظامی، فرودگاهها و ترمینالهای بارگیری موکول به رعایت ضوابط حفظ محیط زیست شده است ضمنا مراجع قضایی نیز در مورد اجرای قانون به درخواست سازمان حفاظت محیط زیست باید اقدام کنند.
برای تخلف از این ضوابط مجازاتهای نقدی پیشبینی شده و در عین حال به موجب تبصره یک ماده ۲۹ قانون سابقالذکر، صاحبان و مسوولان اینگونه کارخانهها و کارگاههای آلوده کننده علاوه بر محکومیت به جزای نقدی به پرداخت ضرر و زیان وارده به محیط زیست و اشخاص حقیقی و حقوقی به حکم دادگاه صالح محکوم میشود. مجازاتهایی برای افرادی که در هر یک از سه گروه پیشگفته ناقض قانون باشند در نظر گرفته شده است.با این مقدمات این که مسئله وارونگی هوا که سالانه چیزی در حدود نیمی از یک لشکر در شهر تهران ایجاد تلفات میکند امری عادی باشد غیرقابل قبول است؛ چون از نظر سیاسی دستگاههای نظارتی سیاسی میتوانند – و باید – اجرای این ضوابط را از وزارتخانهها و مسوولین بخواهند و در صورت عدم اجرا ضمانت اجراهایی را که قانون اساسی در اختیار آن ها گذاشته اعمال کنند.
از نظر قضایی، سازمان حفاظت محیط زیست مکلف است با همه اشخاص حقیقی و حقوقی متخلف و ناقض قانون برخورد جدی کند و از طریق قوه قضاییه اعمال قانون بنماید.در عین حال اشخاص حقیقی که از این مسئله متضرر میشوند یا سلامتی خود را از دست میدهند با توجه به تبصره یاد شده ماده ۲۹ میتوانند برای احقاق حق به دادگاهها مراجعه کنند و چون ممکن است صاحبان و مسوولان کارخانهها و کارگاههای آلوده کننده به این عذر متعذر شوند که به لحاظ پارهای محدودیتها و مشکلات اقتصادی و قانونی نمیتوانند رفع اشکال و جلوگیری از بروز ضایعات کنند، آنگاه افراد ذینفع میتوانند حسب مورد هر وزارتخانه یا مؤسسه دولتی یا خصوصی یا کل دولت را به دعوای خود جلب و آن را به پاسخگویی وادار کنند.به هر حال این که مسئله آلودگی محیط زیست و به ویژه آلودگی هوا در زندگی شهرهای بزرگ ما به موضوعی معمولی و قابل چشمپوشی تبدیل شود و تدبیر برخورد با آن تعطیل کردن همه چیز و دست به دعا برداشتن باشد، به هیچ وجه قابل قبول نیست زیرا در کشورهای دیگر وضع مشابهی شاید به مراتب بدتر وجود داشته و مشکل حل شده است. این مورد چیزی نیست که گناه و تقصیر آن را به گردن دیگران بیندازیم بلکه این معضلی است داخلی که با اقدامات و تدابیر خودی مشروط به آن که اراده جدی برای اجرای آن وجود داشته باشد، قابل حل است. [۹۳]
گفتار چهارم : آلودگی جنگل ها و مراتع و باغ ها
جنگلها از جمله مهمترین ثروتهای طبیعی ایران هستند و هم اکنون با وسعتی به مراتب کمتر از چند دهه گذشته استقرار دارند.جنگلهای ایران در شمال در حد متراکم و در دیگر نقاط به صورت پراکنده مشاهده میشوند که در این حال گرانبهاترین جنگلهای ایران در گیلان ، مازندران و استان گلستان یافت میشود. ایرانیان باستان ، جنگل و پوشش گیاه را منشا خیر و برکت میدانستند. زیرا منابع جنگلی سرمایهای سرشار هستند که نیازهای انسانها را برآورده میکنند.
علاوه بر جنگلهای شمال ، در منطقه غرب و جنوب غرب و حتی شمال شرق ایران میتوان شاهد وجود جنگل بود. منتها جنگلهای تنک و پراکنده که البته با جنگلهای کرانههای شمالی قابل مقایسه نیستند. در این میان جنگلهای غرب و جنوب غرب ایران که درختان غالب آن ها بلوط است، پس از جنگلهای شمال ، حائز اهمت هستند. حفظ و حراست جنگلهای ایران از اهمیت زیادی برخوردار است باید نسبت به تداوم و شکوفایی آن ها کوشا باشیم.بر اساس قانون مصوب سال ۱۳۵۹، برای متهمان محکوم به قطع درختان مجازات حبس از ۶ ماه تا سه سال و مجازات نقدی صد هزار تا یک میلیون تومان تعیین شده است اما بر اساس قوانین جدید متهمان به جای سه سال حبس باید حدود ۲۲ میلیون تومان پرداخت کنند.
