پودساکف (۱۹۹۷) بر این باور است که شهروندی خوب، تفکری است که تنوعی از رفتارهای کارکنان را شامل می شود که برخی از مصداق های آن عبارتند از: انجام وظایف جانبی؛ کمک رسانی داوطلبانه به سایر افراد در کارشان؛ توسعه حرفه ای در زمینه کاری خود؛ پیروی از مقررات سازمان حتی در مواردی که کسی بر او نظارت ندارد؛ تلاش در جهت ارتقاء و کمک به سازمان؛ حفظ نگرش مثبت و تحمل ناملایمات در کار (بولینو و تورنلی، ۲۰۰۳).

کاسترو و همکارانش نیز رفتارهای شهروندی سازمانی را گونه ای از رفتارهای غیرشخصی تعریف کرده‌اند که فراتر از تعاریف رسمی سازمان است و برای داشتن عملکردی اثربخش و موفقیت آمیز در سازمان مهم است (کاسترو و همکاران، ۲۰۰۴).

۲-۳-۲ رویکردهای اصلی در تبیین رفتار شهروندی سازمانی

۱-رفتار شهروند سازمانی در قالب تمایز بین واژه های نقش و فرانقش

اولین رویکرد بیان می‌کند که رفتار شهروندی سازمانی و مفهوم سازی های سنتی از عملکرد شغلی سازه هایی متفاوت هستند. محققان اولیه، موضوع رفتار شهروند سازمانی را مجزای از عملکرد شغلی داخل نقش تعریف کردند و تأکید کردند که به رفتار شهروندی سازمانی بایستی به عنوان رفتار فرانقشی توجه شود. اگر کارکنان با احتمال بیشتری رفتارهای درون نقش را به نسبت رفتارهای فرانقش انجام می‌دهند، ‌به این معنی است که احتمال بیشتری وجود دارد که کارکنانی که رفتار شهروند سازمانی را از خود بروز می‌دهند، آن را در قالب رفتار درون نقش تعریف کرده باشند.

۲- رفتار شهروندی سازمانی به عنوان تمام رفتارهای مثبت در داخل سازمان

رفتار شهروندی سازمانی نبایستی جداگانه از عملکرد کاری مورد توجه قرار گیرد، و اتخاذ چنین رویکردی مشکل تمایز میان عملکردهای نقش و فرانقش را مرتفع می‌سازد. در این دیدگاه، رفتار شهروندی سازمانی بایستی به عنوان یک مفهوم کلی شامل تمام رفتارهای به نسبت مثبت افراد در داخل سازمان، در نظر گرفته شود (کاخکی و قلی پور، ۱۳۸۶).

۲-۳-۳ ویژگی های رفتار شهروندی سازمانی

۱- رفتار شهروندی سازمانی، رفتاری تفویض ناپذیر است یعنی اینکه رفتار باید داوطلبانه باشد نه یک وظیفه ی از پیش تعیین شده و نه بخشی از وظایف رسمی فرد باشد.

۲-رفتار شهروندی سازمانی به بالاترین علایق سازمان دخالت دارد یعنی رفتار، جنبه سازمانی دارد.

۳-رفتار شهروندی سازمانی ماهیتی چند وجهی دارد(بینس توک و همکاران^[۱۶۰]، ۲۰۰۳).

۲-۳-۴ انواع رفتار شهروندی در سازمان

گراهام (۱۹۹۱) با به کار بردن دیدگاه تئوریکی خود که مبتنی بر فلسفه سیاسی و تئوری مدرن علوم سیاسی بود، مطرح می‌کند که ما سه نوع رفتار شهروندی داریم:

۱-اطاعت سازمانی: اطاعت سازمانی به وسیله رفتاری مشخص می شود که ساختار منطقی مطلوب و قوانین و مقررات لازم در یک سازمان را تشخیص می‌دهد و می پذیرد شاخص های اطاعت سازمانی رفتارهایی نظیر احترام به قوانین سازمانی، انجام وظایف محوله شده به طور کامل و مسئولیت پذیری همراه با احترام به منابع سازمانی است.

۲- وفاداری سازمانی: وفاداری به سازمان، از وفاداری به خود، سایر افراد و بخش‌های سازمانی متفاوت است. این دسته از رفتارها شامل دفاع از سازمان در مقابل تهدیدات، مشارکت در به دست آوردن حسن شهرت برای سازمان و مشارکت با دیگران برای دستیابی به منافع کل می‌باشد.

۳- مشارکت سازمانی: مشارکت سازمانی به وسیله هم اندیشی در مدیریت سازمانی توصیف می شود و میل کارکنان به درگیر شدن فعال در همه ابعاد زندگی سازمانی را توصیف می‌کند (بینس توک و همکاران، ۲۰۰۳).

۲-۳-۵ ابعاد رفتار شهروندی سازمانی

‌در مورد ابعاد رفتار شهروندی سازمانی اتفاق نظر وجود ندارد. بررسی های پادساکف (۲۰۰۰) نشان داد که تقریباً ۳۰ نوع رفتار شهروندی سازمانی شناسایی شده است که برخی مواقع همپوشانی مفهومی زیادی میان آن ها وجود دارد. وی با جمع بندی و طبقه بندی دیدگاه های مختلف، هفت بعد اصلی این رفتارها را نشان داد. شاید بتوان گفت که معتبرترین تقسیم بندی ارائه شده، رفتار شهروندی سازمانی توسط اورگان ارائه شده است که در تحقیقات مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرد.

اورگان پنج بعد رفتار شهروندی را این گونه بیان می‌دارد (اپل بایوم^[۱۶۱] و همکاران، ۲۰۰۴).

● وظیفه شناسی

● نوع دوستی

● فضیلت شهروندی

● جوانمردی

● احترام و تکریم

۱- وظیفه شناسی: اگر کارکنان، به موقع سرکار حاضر شوند، از زمان به طور اثربخش استفاده نمایند، ترجیحاً از درخواست مرخصی های اضافی خودداری نمایند و تلاش کنند از قوانین و مقررات سازمانی حتی در صورتی که با شخصیت و روحیات آن ها سازگار نباشد، پیروی کنند در این صورت رفتارهای خاصی را انجام می‌دهند که فراتر از حداقل سطح وظیفه ای مورد نیاز برای انجام آن کار است.

۲- نوع دوستی: به رفتارهای مفید و سودبخشی از قبیل ایجاد صمیمیت، همدلی و دلسوزی میان همکاران اشاره دارد و نوعی کمک داوطلبانه به دیگر اعضای سازمان در رابطه با مشکلات و وظایف مرتبط است.

۳- فضیلت مدنی(مشارکت اجتماعی-حمایتی-وظیفه ای): منظور از فضیلت مدنی، تمایل به مشارکت و مسئولیت پذیری در زندگی سازمانی و نیز ارائه تصویر مناسب از سازمان می‌باشد و شامل رفتارهایی از قبیل حضور در فعالیت های فوق برنامه و اضافی است، آن هم زمانی که این حضور لازم نباشد.

۴- جوانمردی: به شکیبایی در برابر موقعیت های نامطلوب و نامساعد سازمان بدون اعتراض، نارضایتی و گلایه مندی اشاره می‌کند. یعنی کارکنان از اجرای تغییرات جدید در بخش‌های مختلف سازمانی اظهار ناخشنودی و نارحتی نکنند و به حمایت از خط مشی و فعالیت های سازمانی بدون عیب جویی و انتقام از فعالیت های انجام شده بپردازند.

۵- احترام و تکریم: این بعد بیان کننده نحوه رفتار افراد با همکاران، سرپرستان و مخاطبان سازمان است، در این حالت کارکنان تلاش می‌کنند گام های ضروری را به منظور پیشگیری از وقوع مشکلات کاری همکاران خود در واحد سازمانی بردارند و جلسات مشاوره بین مدیران و کارکنان به منظور پیشگیری از وقوع مشکلات کاری برگزار می شود.

منطق این گروه‌ها آن است که حمایت و چالشی که آنهارا فراهم می‌‌کنند به زوج‌ها این امکان را می‌دهد که یک خودسنجی صادقانه داشته‌باشند و شیوه های خاصی را برای تغییر الگوهای فکری، احساسی و رفتاری خود مشخص می‌کنند(کوری- کوری، ۱۳۹۰).

اهداف اصلی در این گروه کمک کردن به زوج‌ها برای رشد نگرش مثبت‌تر و مهارت‌های ارتباطی، تسهیل تغییر رفتار و انتقال مهارت‌های اکتسابی جدید و رفتارهای آموخته‌شده به همسران است.

زوج‌ها در گروه با این موضوع مواجه می‌شوند که مشکلات منحصر به فرد نیست و تعارض جز زندگی است. سازش و سلوک در زندگی ضروری است و زوج‌ها نیاز به آموزش جهت یافتن بهترین روش ارتباطی با یکدیگر دارند.

گروه زوج‌ها تریبون آزاد بیان انتظار و توقع ایشان می‌باشد. امکان پس‌خوراند و سنجش دقیق روابط در آن مهیا است(گلدنبرگ، ۱۳۸۲).

ادبیات فنی مربوط به درمان گروهی حکایت از آن داردکه زوج‌ها در این روش با درمانگر و سایر اعضای گروه همانندسازی می‌کنند، معمولا این افراد بهبود و شرایط بهتری می‌یابند نسبت به زوج‌هایی که چنین نمی‌کنند.

زوج‌ها در فضای گروه از سطح اعتماد و انسجام بالاتری نسبت به مراجعه انفرادی به درمانگر برخوردار می‌شوند. همچنین به شیوه‌ای آزاد و مستقیم با یکدیگر تعامل می‌کنند. اشتیاق به خطر کردن درباره موضوعات تهدید‌کننده و شناساندن خود به دیگران به چشم می‌خورد. تعارض میان زوج در گروه قابل شناسایی است و درمانگر می‌تواند به شیوه‌ای مستقیم و مؤثر با آن برخورد کند.

مواجهه به گونه‌ای رخ می‌دهد که از برچسب زدن به دیگران خودداری می‌شود و ‌بنابرین‏ زوج‌ها بدون نگرانی و آزادانه به شیوه‌ای غیر دفاعی پسخوراندها را پذیرفته و به آن فکر می‌کنند. تمایل زوج‌ها به انجام تکالیف منزل و جهت کسب تغییرات رفتاری مورد نظر بیشتر از جلسات انفرادی است. همسران در این جلسات احساس می‌کنند که از گوشهایشان برای تغییر کردن پشتیبانی می‌شود و مایل‌اند خطر اجرای رفتارهای جدید را بپدیرند و امیدوارند که عملا اگر بخواهند می‌توانند رفتار خود را تغییر دهند. آن ها احساس درماندگی نمی‌کنند.

گروه مجموعه‌ای از دیدگاه‌ها و نقش ماست نه افراد(بک، ۱۹۸۴ به نقل از بارکر، ۱۳۸۲). زوج‌ها مسایل ارزشمندی را در گروه می‌آموزند و ایجاد صمیمت و رضامندی زناشویی را می‌توانند تجربه کنند.

امکانات زوج‌درمانی گروهی

1. 1. با پشتیبانی یک گروه حمایتی، کاوش در زمینه مشکلات، نگرانی‌ها و نیازهای سازشی و تکامل زوج انجام می‌پذیرد.

1. 1. گروه فرصت تغییر در احساسات را مهیا می‌کند.

1. 1. تجربه روابط طبیعی و مثبت در گروه ایجاد می‌شود.

1. کسب مسئولیت نسبت به خود و دیگران برای همسرلن فراهم می‌شود. ذر واقع عضو مشاوره گروهی شدن دلالت بر قبول مسئولیت دارد(چیت‌سازان، ۱۳۸۷).

در واقع زوج‌درمانی شناختی- رفتاری، اجرای نقش با تقویت و پسخوراند اجتماعی همراه است و تکالیف برای خانه طرح می‌شوند. سایر فنون همچون بحث از انواع شناخت‌ها، طرح‌ برنامه کاری درجه‌بندی‌شده، آزمایش انواع تمرینات خاص رفتاری که ممکن است در تعاملات اجتماعی رخ می‌دهند(مثل تصمیم‌گیری خاص و تجزیه و تحلیل مناسب حوادث) نیز به همین ترتیب مورد استفاده قرار می‌گیرند(ساراسون^[۴۳] و ساراسون، ۱۳۸۲).

محک زدن مشکلات قدیمی، یافتن راه‌ حل ‌های جدید داخل جلسه درمان و خارج از آن جنبه مهمی از این نوع درمان گروهی است(شارف، ۱۳۸۱). درمانگر با مداخلات درمانی ویژه گروه و آگاهی از پویایی گروه، با اتکا به روش‌های اداره و مقابله با مشکلات فردی و به کارگیری تکنیک‌های زوج‌درمانی شناختی-رفتاری تغییرات پیش‌بینی شده را در همسران ایجاد می‌کند.

۲-۸- پیشینه و سابقه پژوهش

این بخش شامل دو قسمت می‌باشد.

1. 1. پژوهش مرتبط با رضایتمندی در روابط زناشویی

1. پژوهش مرتبط با زوج‌درمانی شناختی- رفتاری

پژوهش مرتبط با رضایتمندی در روابط زناشویی

این قسمت شامل پژوش‌های داخل و در ادامه پژوهش‌های خارج از کشور پیرامون رضایتمندی در روابط زناشویی می‌باشد.

پیشینه تجربی تحقیق در داخل کشور

پژوهش‌های متعددی در زمینه صمیمیت و عوامل مؤثر بر آن در ایران و سایر کشور‌هاصورت گرفته‌است که بیانگر این واقعیت می‌باشند که برخورداری از صمیمیت در بین زوج‌های متاهل، از عوامل مهم ایجاد ازدواج پایدار است(کرافورد و آنگر^[۴۴]، ۲۰۰۴) و اجتناب از برقراری روابط صمیمانه از عواملی است که موجب شکست در زندگی خانوادگی خواهدشد(بلوم،۲۰۰۶) که چندین نمونه از آن ها در زیر می‌آید.

نتایج تحقیق راستی(۱۳۸۱) در زمینه مقایسه صفات شخصیتی و رضایت زناشویی بر اساس مدل پنج عاملی نشان داد که صفات شخصیتی همچون سبک‌های انگیزشی، نگرشی و تجربه‌ای جز عوامل مهم درون فردی محسوب شده که بر روابط زناشویی موثرند. علاوه بر آن در پژوهشی مشاهده گردید که نتایج تحقیق عرفانی اکبری(۱۳۷۸) در زمینه بررسی مشکلات مربوط به صمیمیت زوج‌ها و تاثیر درمان مشکلات ارتباطی نشان داد که درمان روابط می‌توانند مشکلات مربوط به صمیمیت زوج‌ها و مشکلات مربوط به عدم توافق، علاقه، محبت و تعهد و سازگاری شخصیتی زوج‌ها را بهبود بخشد.

نتایج پژوهش اعتمادی(۱۳۸۴) در زمینه بررسی تاثیر زوج‌درمانی به شیوه شناختی- رفتاری بر افزایش صمیمیت زوج‌ها نشان داد که آموزش به شیوه شناختی- رفتاری میزان صمیمیت عاطفی، عقلانی، جنسی و جسمانی زوج‌ها را افزایش داد.

در پژوهش پیرامون رضایت زناشویی نتایج نظری(۱۳۸۴) نشان داد که روش غنی‌سازی ارتباط، رضایت زناشویی را افزایش داده و روی ارتباط عاطفی، زمان با هم بودن، مسایل جنسی که با صمیمیت نزدیک است بهبودی معنادار ایجاد کرده‌است.

در بررسی پژوهش اعتمادی(۱۳۸۴) مشاهده گردید که تاثیر زوج‌درمانی به شیوه ایماگوتراپی بر افزایش صمیمیت زوج‌ها نشان ‌می‌دهد که آموزش نقش بسیار مهمی بر ارتقا صمیمیت و رضایتمندی زوج‌ها از زندگی زناشویی به خصوص در ابعاد شخصیتی، ارتباطی خواهد داشت.

نتایج تحقیق اولیاء و همکاران(۱۳۸۵) با عنوان تاثیر آموزش غنی‌سازی زندگی زناشویی بر افزایش صمیمیت زوج‌ها نشان داد که آموزش مؤلفه‌‌های زندگی زناشویی نقش بسیار مهمی بر افزایش صمیمیت زوج‌ها و در نهایت پربارسازی زندگی زناشویی خواهد داشت.

همچنین پژوهش خمسه(۱۳۸۷) با عنوان بررسی تفاوت‌های جنسیتی بین ابعاد مختلف صمیمت نشان داد که تفاوت‌های جنسیتی نقش مهمی بر میزان صمیمیت زوج‌ها خواهدداشت.

در بررسی دیگر موحدی(۱۳۸۷) با عنوان تاثیر آموزش ابعاد صمیمیت بر افزایش صمیمیت نشان داد که آموزش نقش بسیار مهمی بر افزایش میزان رضایتمندی زناشویی به خصوص در بعد ازدواج و فرزندان در زوج‌ها خواهد داشت.

– آیا سلامت روانی در بین دختران فراری و عادی شهر تهران متفاوت است؟

– آیا جهت گیری مذهبی در بین دختران فراری و عادی شهر تهران متفاوت است؟

۱-۶- فرضیه های تحقیق

۱-۶-۱- فرضیه اصلی: همبستگی خانوادگی، سلامت روانی و جهت گیری مذهبی در بین دختران فراری مستقر در مراکز نگهداری بهزیستی و عادی شهر تهران متفاوت است.

۱-۶-۲- فرضیه ‏های فرعی:

– همبستگی خانوادگی در بین دختران فراری و عادی شهر تهران متفاوت است.

– سلامت روانی در بین دختران فراری و عادی شهر تهران متفاوت است.

– جهت گیری مذهبی در بین دختران فراری و عادی شهر تهران متفاوت است.

۱-۷- معرفی متغیرهای تحقیق

در این پژوهش همبستگی خانوادگی، سلامت روانی و جهت گیری مذهبی به عنوان متغیر مستقل و پدیده فرار یا عدم فرار نیز به عنوان متغیر وابسته در نظر گرفته می شود.

۱-۸- تعاریف مفهومی و عملیاتی متغیرهای تحقیق

۱-۸-۱- تعاریف مفهومی

– دختران فراری: طبق تعریف «فرار» نوعی رفتار سازش نایافته است که دختران برای رهایی از مشکلات موجود در خانه یا جاذبه های بیرون از خانه، بدون اجازه والدین یا سرپرست قانونی، آگاهانه خانه را ترک می‌کنند و سریعاً یا بدون واسطه به خانه بر نمی گردند (مداحی،۱۳۹۰)

– فرار: به معنی دور ماندن از خانه و خانواده به مدت ۲۴ ساعت یا بیشتر، بدون اطلاع والدین یا بر خلاف میل آن ها تعریف شده است (شارلین و مورباراک^[۸]، ۱۹۹۲).

– همبستگی خانواده: همبستگی خانواده عبارت است از وابستگی عاطفی زوج ها نسبت به هم. در مدل چندمختصاتی، متغیرهایی برای تشخیص و اندازه گیری ابعاد همبستگی خانوادگی مورد استفاده قرار می گیرند که عبارتنداز؛ وابستگی عاطفی، وجود مرزها، یکپارچگی، زمان، مکان، دوستان، تصمیم گیری، علایق و سرگرمی ها (فقیرپور، ۱۳۸۳).

– سلامت روان: سلامت روانی وضعیتی از بلوغ روان شناختی بوده و عبارت است از حداکثر اثربخشی و رضایت به دست آمده از تقابل فردی و اجتماعی که شامل احساسات و بازخوردهای مثبت نسبت به خود و دیگران می شود (چاهن^[۹]، ۱۹۹۱).

– جهت گیری مذهبی: منظور از جهت گیری مذهبی، نگرش نظام داری از باورها و اعمال نسبت به امور مقدس است. ایستاری است که معطوف به امر مقدس در دو بُعد آشنایی و دین باوری می شود، نگرش به امور ماورائی است که احراز و تقویت آن یگانگی، ثبات، استمرار و پایداری فرد در جامعه را موجب می شود (یاوری، ۱۳۸۵).

۱-۸-۲- تعاریف عملیاتی

– دختران فراری: در این پژوهش منظور از دختران فراری، دخترانی هستند که به هر دلیل اقدام به ترک منزل کرده‌اند و حداقل ۲۴ ساعت (یک روز) از این حادثه گذشته است و به صورت خود معرف یا از سوی نیروی انتظامی به مراکز بهزیستی مراجعه نموده ا ند و در مراکز مداخله با بحران بهزیستی نگهداری می‌شوند.

– همبستگی خانواده: منظور از همبستگی خانواده در این پژوهش نمره ای است که آزمودنی ها از پرسشنامه اپشتاین^[۱۰]، بالدوین^[۱۱] و بیشاپ^[۱۲] (۱۹۸۳) به دست می آورند.

– سلامت روان: در این تحقیق، برای سنجش سلامت روانی از آزمون SCL90 دروگاتیس و همکاران^[۱۳] (۱۹۷۳) که شامل ۹۰ سؤال در طیف ۵ درجه ای لیکرت است استفاده می شود.

– جهت گیری مذهبی: در این پژوهش برای سنجش نگرش مذهبی آزمودنی از پرسشنامه جهت گیری مذهبی آلپورت و رأس^[۱۴] (۱۹۶۷) که شامل ۲۱ سؤال در طیف ۵ گزینه ای لیکرت است استفاده می شود.

۲-۱- مقدمه

در این فصل که به پیشینه تحقیق اشاره دارد دیدگاه ها و رویکردهای محققان و صاحب‌نظران پیرامون موضوع تحقیق مورد بررسی قرار گرفته است. در همین رابطه منابع مختلفی اعم از کتب، طرح ها و پایان نامه های پژوهشی، مقاله ها و … مطالعه شده و در زمینه موارد شرح ذیل مطالبی آمده است؛ آشنایی با پدیده دختران فراری، همبستگی خانواده، سلامت روانی و جهت گیری مذهبی. در ادامه این فصل نیز به تحقیق های مرتبط انجام شده در ایران و خارج از کشور اشاره شده است.

بخش اول: دختران فراری

۲-۲- آشنایی با پدیده دختران فراری

دختران فراری به دخترانی گفته می‌شود که به دلایل مختلفی از خانه فرار می‌کنند و به جامعه و محیط هایی چون خیابان، پارک، باندها و … روی می آورند. گفتنی است در آمریکا و کشورهای اروپایی دخترانی که به هر دلیلی از خانه های خود فرار می‌کنند، به طور اتوماتیک تحت حمایت بنیادهای حمایتی دولتی و نیکوکاری در می‌آیند و به مکان هایی امن زیر نظر روانکاوان متخصصان حمایت از زنان منتقل می‌شوند. اما در ایران به خاطر جرم بودن اصل قضیه دخترانی که جایی برای پناه بردن ندارند اکثراً به غریبه ها متوسل می‌شوند که در اکثر این موارد، مورد تجاوزات پی در پی قرار می‌گیرند و نهایتاًً جذب باندهای فساد می‌شوند و با این شرایط در صورت دستگیری این دختران در بعضی موارد به زندان افتاده و در مواردی توسط مقامات قضایی به خانواده هایی که فراری شده اند، بازگردانده می‌شوند. در کشوری مثل ایران که درصد جرایم ارتکابی توسط دختران کمتر از پسران است این کم بودن را باید ناشی از این بدانیم که زنانی که تمایل به طغیان و انجام اعمال ضداجتماعی دارند، این میل را با فحشا تسکین می‌دهند و نیازی به ارتکاب جرایم دیگر ندارند. ضمناً زنان در مقابل فشارهای روحی اکثراً یا دست به خودکشی می‌زنند یا از محیط فرار می‌کنند (ریحانی، ۱۳۸۸).

۲-۳- شرایط عمومی دختران فراری

۲-۳-۱- از نظر فردی: اکثر دختران فراری اختلال منش دارند، افرادی ضعیف الاراده، حساس و زودرنجند، عقب ماندگی درسی دارند، برای امور غیردرسی ارزش بیشتری قائل اند، برخی از آن ها عقب ماندگی ذهنی دارند، شخصیتی تلقین پذیر داشته و یا به انحرافات و اختلالات و بیماری های روانی از جمله صرع، اسکیزوفرنی پارانویا مبتلا هستند و به علت عدم تکوین شخصیت، ثبات اجتماعی ندارند. اگر چه افراد باهوش هم در بین آن ها اندک نیست و حتی بینشان نوابغ هم دیده می شود. برخی از اینان که البته بیشترشان نوجوانند دچار رنج عصبی هستند، بی خوابی دارند، احساس گناه آنان را آزار می‌دهد، دسته ای از این اطفال و نوجوانان از لحاظ وضع جسمی و روانی سالم هستند. ممکن است تحت تأثیر محیط خانوادگی و محیط تحصیلی برای تفریح و خوش گذرانی و یا تقلید از فیلم ها و ماجراجویی اقدام به فرار کنند.

۲-۳-۲- از نظر خانوادگی: به علت نفاق، ناسازگاری، اعتیاد پدر و مادر، تشنج در محیط خانوادگی، طرد و تحقیر، کمبود محبت، از هم گسیختگی خانواده «طلاق، جدایی، فوت» و عدم مراقبت و بی توجهی والدین و سرپرستان نسبت به امور تحصیلی به ویژه در خانواده های پرجمعیت، ترس از تنبیه در صورت عدم موفقیت در تحصیل، اقدام به فرار از منزل و ترک تحصیل می‌کنند. اطفال نازپرورده که دائم تحت مراقبت، نظارت شدید قرار دارند برای کسب آزادی و استقلال از خانه فرار می‌کنند.

حمایت عاطفی کمکهای روان شناسانه ای است که برای ترمیم درد ورنجهای عاطفی بزه دیدگان انجام می شود وپیش ازهرچیز نقش روان شناسان وروان کاوان درآن برجسته است.حمایت عاطفی از سالمندان بزه دیده را می توان ‌از رهگذر مراکز خصوصی روان درمانی بهره مند از روان شناسان متخصص تضمین کرد.^[۳۷]

افزودن براین حمایت عاطفی راممکن است کسانی انجام دهند که خود بیشتربزه دیده بوده اند.به همین علت ‌در کشورهایی که جامعه مدنی ارزش ‌و بهای واقعی خود رایافته است بزه دیدگان دیروز با راه اندازی «انجمنهای کمک به بزه دیدگان» همواره این امکان را می‌یابند که پشتیبان عاطفی بزه دیدگان امروزه باشند.

متأسفانه درنظام عدالت جنایی ایران ‌از سالمندان بزه دیده وحتی بزه دیدگان بطورکلی به جزء ماده ۶۹۸ قانون مجازات اسلامی دربحث«اعاده حیثیت» ‌در بقیه موارد حمایت عاطفی وحیثیتی بعمل نیامده است که باید اذعان نمودحمایت عاطفی وحیثیتی درمورد بزه دیدگان سالمند با توجه به آسیب پذیری ووضعیت جسمی وروانی آنان،بیش ازسایراقشار ضروری وحیاتی است.

مبحث پنجم:حمایت حقوقی

سالمندان بزه دیده شایسته بهره مندی ‌از حقوقی درفرایند جنایی اند تاازرهگذر آن بهتر بتوانند برای دسترسی به عدالت وجبران آسیب ها وزیان ‌دیدگی‌های خود اقدام کنند.حمایت حقوقی عبارت است از پیش‌بینی سازوکارهایی برای احقاق این حقوق ‌و برآورده کردن نیازهای بزه دیدگان علی الخصوص جبران خسارت یا تسهیل آن درسراسر فرایند جنایی.نمونه های برجسته ای ‌از حمایت حقوقی که معمولأ درآیین دادرسی کیفری پیش‌بینی می‌شوند عبارتنداز:تدابیری مانند حق داشتن دلیل درسراسر فرایند کیفری،حق طرح دعوای ضرروزیان وپیش بینی شرایط آن،حق درخواست پژوهش ازدعوای ضرروزیان،معاف داشتن بزه دیده از هزینه های دادرسی درصورت ناتوانی وی ‌از پرداخت ‌آن‌ها و….^[۳۸]

درقانون آیین دادرسی کیفری بی آنکه درچهارچوبی منسجم حقوقی مشخص برای بزه دیدگان به رسمیت شناخته شود،نمونه های پراکنده ای ازاین حمایتها به چشم می‌خورد،مثلأ ماده ۱۸۵ (حق گزینش وکیل مدافع رابرای هر دوطرف دعوای کیفری ازجمله بزه دیده وهمچنین سالمندان بزه دیده که جزء بزه دیدگان به طور کلی محسوب می‌شوند را به رسمیت شناخته است،ماده ۱۹۱(ازحق درخواست بزه دیده برای تحقیق دردادگاه نام می‌برد.)،ماده ۱۹۶ (این حق رابه تحقیق ازگواهان گسترش می‌دهد)،ماده ۲۳۹(بزه دیده یا وکیل یا نماینده قانونی اورایکی ‌از افرادی می‌داند که حق درخواست تجدید نظر دارند)ونهایتأ ماده ۳۰۱(حق درخواست معافیت بزه دیده از هزینه دادرسی را با شرایطی امکان پذیر دانسته است).

درکنار قوانین آئین دادرسی کیفری حمایت حقوقی ممکن است ‌از رهگذر کمکهای انجمن ها یا نهادهایی مانند«انجمن های کمک به بزه دیدگان» یا «کانون وکلا»انجام شود.

همچنین بزه دیدگان می‌توانند دردفاتری که کانون وکیلان رایگان درکنار دادگاه ها ایجاد ‌کرده‌است اطلاعات لازم ‌را کسب کنند.هرگاه بزه دیده ای که توانایی پرداخت حق وکالت یامشاوره ‌را نداشته باشد می‌تواند تقاضاکند که یک وکیل مجانی درمراحل دادرسی همراه اوباشد.^[۳۹]

همچنین این حق درباره اطفالی که به دلیل ترس یا آسیب عاطفی برخواسته ازآزارها یابدرفتاریهایی که دیده اند،سکوت کرده‌اند،بسیار پراهمیت است.

فلذا با عنایت به مراتب فوق می توان اذعان نمود که حمایت حقوقی بخش مهمی از برنامه کمک به سالمندان آزاردیده است که نه تنها به مقابله آنان با آسیب عاطفی،بلکه به شرکت فعال تر آنان درفرایند کیفری،به دست آوردن جبران خسارت وبه طورکلی مقابله با دشواریهای برخواسته از بزه دیدگی کمک می‌کند.

مبحث ششم:حمایت اجتماعی (یک الگوی فراگیر ومطلوب حمایتی)

زمانی که حکومت باتمام نیروی خودبه همراه جامعه مدنی باتمام ظرفیت های خود درچهارچوب یک سیاست جنایی مشارکتی در راه حمایت از بزه دیدگان گام برمی دارند چهره ای ازیک الگوی فراگیرومطلوب حمایتی به نام حمایت اجتماعی به تصویر کشیده می شود.ریشه‌های حمایت اجتماعی از بزه دیدگان را می بایست ‌در تحولات نیمه دوم سده بیستم درعرصه حقوق بشر جست وجو کرده اعلامیه جهانی حقوق بشر که اجرای بسیاری ازمفاد آن دردومیثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی ،اجتماعی وفرهنگی وحقوق مدنی وسیاسی تضمین شده است پس ‌از شناسایی حق امنیت اجتماعی برای هرشخص به منزله عضوی ازجامعه به بهره مندی همه اشخاص ازسطح زندگی مناسب به ویژه ازحیث مراقبت های پزشکی وخدمات اجتماعی ضروری تأکید می‌کند.

.

حق امنیت اجتماعی یعنی اینکه جامعه باید ازحقوق بنیادی اعضای آسیب پذیر خود من جمله سالمندان بزه دیده حمایت کند.

درکنارحق امنیت اجتماعی (‌مانند این‌که جامعه می بایست ازحقوق بنیادی اعضای آسیب پذیرخود ازجمله سالمندان بزه دیده حمایت کند)بهره مندی ازسطح زندگی مناسب پایه های اصلی یک نظام حمایت اجتماعی بزه دیده را تشکیل می‌دهند.حمایت اجتماعی قبل ازهرچیز ‌از رهگذر انجمن ها یانهادهایی، جامعه عمل می پوشد که به ابتکار خودبزه دیدگان را ه اندازی شده یا برخی ‌از نهادهای رسمی یا وزارتخانه ها آن ها را راه اندازی می‌کنند.بزه دیدگان پاره ای از جرمها بویژه جرمهای خشونت بار،گاهی با راه اندازی انجمن های کمک به بزه دیدگان سالمند وآسیب پذیر به حمایت از بزه دیدگان می پردازد که قبلأخودشان قربانی چنین جرائمی شده اند.

افزون برانجمن های مردمی وبرخواسته ازجامعه مدنی،حمایت اجتماعی ممکن است ‌از رهگذر نهادهای رسمی جامه عمل بپوشد.براین پایه برخی ازوزارتخانه های دولتی یادستگاه قضایی با راه اندازی انجمن ها یاصندوق های دولتی جبران خسارت،برای هموار کردن راه دستیابی بزه دیدگان به عدالت گام بر می دارند.

بخش سوم

حمایت تقنینی کیفری ازسالمندآزاری

بخش سوم:حمایت تقنینی کیفری ازسالمندآزاری

نظر به اینکه موضوع تحقیق سالمندآزاری وجنبه های گوناگون آن می‌باشد ودرقسمتهای قبلی جنبه‌های گوناگون سالمند آزاری را مورد بررسی قراردادیم در این بخش لازم است که حمایت های تقنینی کیفری که درسطح ملی وبین المللی ازآزاردیدگی سالمندان بعمل آمده است را به اختصار مورد تجزیه وتحلیل قرار دهیم.

فصل اول:حمایت کیفری ازسالمندآزاری درحقوق ملی

مبحث اول:آزاردیدگی ناشی از جرایم علیه تمامیت جسمانی

به طور کلی ریشه مباحث عدل، به علم کلام و فقه اسلامی بازمی­گردد. از جمله مباحث کلامی، جبر و اختیار است که بحث عدل را به میان آورد. در واقع میان اختیار و عدل و میان جبر و نفی عدل ارتباط وجود دارد. در صورت نفی اختیار از بشر، تکلیف و پاداش و کیفر عادلانه نیز تهی از معنا است: این بحث، مباحث و پرسش­های دیگری را به دنبال می‌آورد از جمله این پرسش اساسی که آیا خداوند عادل است یا خیر؟ و آیا خلقت بر موازین عدل و اراده خدا، تابع میزان و قانونی است یا خیر؟ (کیخا، ۱۳۸۹: ۶۰). در پاسخ به پرسش­های فوق، متکلمان دو دسته شدند. دسته­ای به نام معتزله، به اختیار و تکلیف و کیفر و پاداش عادلانه معتقد شدند و دسته­ای دیگر که اشاعره نام داشتند، جبر و اضطرار را پذیرفتند. اشاعره معتقد بودند که نمی­ توان برای افعال خداوند، مقیاس و معیار تعیین کرد. همه قوانین مخلوق خدا است و او حاکم مطلق است. آن­چه خداوند انجام دهد عدل است؛ نه آن­که آن­چه عدل است، خدا انجام می­دهد؛ یعنی از نظر آنان فعل خدا مقیاس عدل است. در مقابل، معتزله معتقد بودند که عدل یک حقیقت است و پروردگار به حکم عادل و حکیم بودن، بر مقیاس عدل عمل می­ کند. این بحث رفته­رفته ‌به این پرسش انجامید که آیا عقل آدمی در تشخیص حسن و قبح تواناست یا به مدد وحی نیازمند است؟ معتزله با طرح مستقلات عقلیه، طرفدار حسن و قبح ذاتی اشیاء شدند. یعنی عقیده یافتند که عقل انسان بدون ارشاد و راهنمایی شرع، قادر است حقایقی را فی‌البداهه درک کند. درحالی­که اشاعره ضمن رد این نظر، به نیاز بشر به ارشاد و راهنمایی شرع در درک حسن و قبح امور معتقد گردیدند. آنان همچنین حسن و قبح­ را نسبی و تابع شرایط خاص زمان و مکان می­دانستند (کیخا، ۱۳۸۹: ۶۱و۶۰).

شیعه در بسیاری جهات همانند پذیرش عدل و عقل و اختیار، دیدگاهی همچون معتزله اتخاذ کرد و از این­رو “عدلیه” خوانده می­ شود، اما اعتقادات شیعه در این زمینه تا اندازه­ای متفاوت از معتزله است. علاوه بر حوزه کلام، در حوزه فقه اسلامی نیز مسئله عدل مطرح گردید. این پرسش­ها که آیا آن­چه عدل است، دین می­گوید و عدل برای دین حکم مقیاس و معیار را دارد یا آن­چه دین می­گوید عدالت است و دین، مرجع و مفسر عدالت به­حساب می ­آید؛ پرسش­های جدی در این عرصه­اند. علاوه بر این­ها آن­چه بیش از همه باعث پرداختن مسلمانان به بحث عدل شده و متکلمان و فقیهان و حکیمان را به بحث در این­باره برانگیخته، قرآن کریم است که در همه ابعاد فردی و جمعی به بحث عدل پرداخته و آن را به­عنوان جهان­بینی، مقیاس و معیار قانون­شناسی، نوعی شایستگی رهبری، یک مسئولیت اخلاقی و جزء منابع فقه و استنباط مورد توجه قرار داده است. در قرآن مجید، عدل در عرصه ­های مختلف زندگی اجتماعی و فردی انسان مطرح شده است. ازاین­رو عدالت، از دایره عدل الهی و فردی فراتر رفته و عرصه­ اجتماع و حکومت را نیز درنوردیده است (کیخا، ۱۳۸۹: ۶۳-۶۱). شایان ذکر است که یکی از ارکان اصلی بقا و تداوم انقلاب اسلامی ایران نیز، عدالت اجتماعی است.

ج: تاریخ مطالعات عدالت

قدمت ایده عدالت به سال­ها پیش از آغاز فلسفه در یونان بازمی­گردد. در واقع مجموعه ­ای از قوانین از دو هزار سال پیش از میلاد توسط پادشاهان بین­النهرین (آشور، اکد، سومر، بابل) به وجود آمد. شواهد متقنی برای وجود یک قانون مشترک در بین­النهرین وجود دارد که تقسیمات سیاسی، مبتنی بر آن انجام شده است. یکی ازگسترده­ترین قوانین، مجموعه قانون بابل است که به عنوان قانون حمورابی نیز شناخته می­ شود. در قانون حمورابی عدالت به صراحت بیان شده است. در این قوانین، هدف اصلی از ایجاد عدالت، پیشگیری از تعدی قوی به ضعیف بوده است (Johnston, 2011: 15). بعدها در نوشته­ های هومنز مورخ رومی (۸۰۰ سال پیش از میلاد) نیز، واژه عدالت به کار رفت. وی عدالت را به معنای انتقام به کار برده است (حاجی حیدر، ۱۳۸۸). در مقابل در آتن نیز، سولون^[۵] به عنوان شاعر، نویسنده، تاجر و همچنین منتقد اجتماعی به تلاش برای پایان دادن چرخه­ی خشونت تلافی­جویانه -که قرن­ها یونان را به ستوه آورده بود- پرداخت. وی خواستار صلح و نظم بود و نیاز به عدالت را از طریق شعرهایش بیان می­نمود. سولون بنیادی از یک نظام دموکراتیک عادلانه برقرار ساخت که یک سیستم قضایی را جایگزین اشتیاق به انتقام­جویی کرد. این سیستم مبتنی بر قانون بود و به توزیع مجدد قدرت از طریق قانون و حل و فصل تضاد از طریق سیستم قضایی عمومی پرداخت و ‌به این ترتیب وی بخشی اساسی از دموکراسی را ایجاد کرد (Walter & Bordenn, 1999: 14).

در نهایت، نوشته­ های افلاطون (۳۴۷ پیش از میلاد) فیلسوف بزرگ یونانی را ‌می‌توان نخستین نوشته­ های مبسوط درباره عدالت به شمار آورد (حاجی حیدر، ۱۳۸۸). پس از آن عدالت در کانون توجه قرار گرفت، به طوری­که افرادی چون ارسطو، آگوستین، اسمیت، هابز، هیوم و کانت در دوران میانه و مدرن تا افرادی چون نوزیک، هایک، والتزر و رالز در دوران معاصر و متفکرین اسلامی همچون، فارابی، صدر المتألهین و مطهری به بحث در این رابطه پرداخته­اند. در فصل دوم به طور مبسوط به ارائه نظریات برخی از آنان خواهیم پرداخت.

۵-۱ مرور پیشینه پژوهش

پژوهش­های محدودی ‌در مورد احساس عدالت و رابطه آن با گرایش­های سیاسی در ایران انجام شده است که البته به طور غیر مستقیم به هریک از این جنبه­ ها پرداخته­اند. در واقع بحث در موردگرایش­های سیاسی بیشتر در قالب پژوهش­هایی صورت گرفته است که به بررسی فرهنگ سیاسی، رفتار سیاسی و نگرش سیاسی پرداخته­اند و هیچ پژوهشی به طور مستقل به بررسی گرایش‌های سیاسی نپرداخته است. در این­جا ابتدا اشاره­ای به پیشینه پژوهش در رابطه با گرایش­های سیاسی خواهیم داشت، پس از آن به بحث عدالت می­پردازیم.

۱-۵-۱ پیشینه پژوهش در ایران درباره گرایش­های سیاسی